Waarom herdenken we op 15 augustus?

15 augustus 1945 is het officiële einde van de Tweede Wereldoorlog binnen het Koninkrijk der Nederlanden. Op deze dag herdenken we ieder jaar bij het Indisch Monument in Den Haag álle slachtoffers van de Japanse bezetting van Nederlands-Indië en de directe gevolgen daarvan.

15 augustus 1945 is een kantelpunt in de Nederlandse geschiedenis. Het oorlogsgeweld en de grootschalige ontheemding hebben een enorme impact gehad op Nederland. De oorlog in Azië werkt door tot op de dag van vandaag bij vele mensen, families en onze samenleving als geheel.

Als gevolg van de oorlog wonen er in Nederland inmiddels ruim 2 miljoen mensen met wortels in voormalig Nederlands-Indië. Met allen een eigen (oorlogs)verhaal. Een brede mix van Nederlanders met o.a. een Indische, Molukse, Papoea, Chinese of Indonesische achtergrond.

Op én rondom 15 augustus wordt er tijdens herdenkingen door het hele land stil gestaan bij deze gedeelde geschiedenis. De Melati, de Indische jasmijn, wordt dan gedragen als symbool van respect, betrokkenheid en medeleven.


Capitulatie

Pas op 15 augustus 1945 kwam er een einde aan de oorlog in Zuidoost-Azië door de capitulatie van Japan. Dit betekende echter nog niet dat er sprake was van een echte bevrijding. Toen Japan zich overgaf, waren er nog geen geallieerde troepen in Indië. De Japanse militairen kregen de opdracht de orde en rust te bewaren totdat de geallieerde troepen de macht konden overnemen.

Twee dagen na de capitulatie van Japan besloot een invloedrijke groep Indonesiërs echter onder druk van hun jonge achterban Indonesië onafhankelijk te verklaren, zowel van Nederland als van Japan. Als gevolg daarvan stelden Indonesische strijdgroepen alles in het werk om wapens van het Japanse leger te bemachtigen. Zo wilden zij voorkomen dat de Nederlanders hun voormalige machtspositie zouden terugkrijgen. Het begin van de onafhankelijkheidsoorlog was een feit en ging met veel geweld gepaard. Veel ex- en buitenkampers, waaronder Indo-Europeanen en Chinezen, belandden in een concentratiekamp, nu onder het regime van Indonesische ‘vrijheidsstrijders’.

Onafhankelijkheid

Deze oorlog leidt uiteindelijk tot de onafhankelijkheid van Indonesië op 27 december 1949. Als gevolg daarvan moeten veel inwoners kiezen tussen Nederland en Indonesië – vertrekken of blijven. Honderdduizenden worden in de jaren na 1945 (nood)gedwongen naar Nederland verscheept.

Dit betekent dat tot in de jaren zestig zo’n 300.000 personen vanuit Indonesië naar Nederland komen. Veel van hen zijn nog nooit in Nederland geweest en hebben op de een of andere manier hun wortels in Indië. Hollanders, Indo-Europeanen (‘Indo’s’), de groep Ambonezen/Molukkers en Chinezen. Ondanks hun eigen (vaak dramatische) oorlogsgeschiedenis, wordt hen snel duidelijk gemaakt dat Nederland een ‘eigen” oorlog heeft gekend. Daardoor blijkt er geen ruimte voor de verhalen over die ‘verre Aziatische’ oorlog.

Voor veel Indische mensen luidt het einde van de Tweede Wereldoorlog zo geen periode van herstel in. Zij vormt eerder een markering van voortschrijdend verlies: van have en goed, status en geboorteland, soms zelfs van identiteit. Kortom, compleet verlies van een manier van leven. Er rest de betrokkenen niets anders dan zich zo geruisloos mogelijk aan te passen aan de in het nieuwe vaderland heersende cultuur. Dat gebeurt onder andere met een eigen ‘Indische’ arbeidsethos: extra hard werken.

Herdenken en ontmoeten

Elk jaar kunnen mensen met een gedeelde ‘Indische’ achtergrond al die ingrijpende gebeurtenissen op 15 augustus in elkaars gezelschap herdenken. De eerste herdenking vindt plaats in 1970 in Den Haag, op initiatief van ir. G.S. Vrijburg. Hierbij zijn koningin Juliana, Prinses Beatrix en Prins Claus aanwezig. Deze gebeurtenis is oorspronkelijk als eenmalig bedoeld. Het blijkt echter dat velen behoefte hebben aan een herhaling van deze gelegenheid tot herdenken en ontmoeten.

In 1980 wordt de Stichting Herdenking 15 augustus 1945 opgericht met ZKH Prins Bernhard als beschermheer. De Stichting moet een jaarlijkse herdenking en ontmoeting organiseren. In dat jaar vindt een grootse herdenking plaats in aanwezigheid van Koningin Beatrix en ZKH Prins Claus. Sindsdien wordt de herdenking ieder jaar op 15 augustus op wisselende plaatsen in het land georganiseerd.

In 1988 onthult HM Koningin Beatrix het Indisch Monument aan de Prof. Teldersweg in Den Haag. Daarmee heeft de Indische gemeenschap eindelijk een eigen monument, waar men jaarlijks de overleden dierbaren kan herdenken. Het monument symboliseert het lijden van alle landgenoten in Azië tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Eer bewijzen

In 1999 erkent het kabinet Kok 15 augustus 1945 als het officiële einde van de Tweede Wereldoorlog voor het Koninkrijk der Nederlanden. Vanaf dat moment wordt op deze dag op alle overheidsgebouwen gevlagd. Ook de media besteden zendtijd aan deze gebeurtenis.

Van de generatie die de Tweede Wereldoorlog in Azië daadwerkelijk heeft meegemaakt zijn inmiddels veel mensen overleden. Desondanks wordt de jaarlijkse Herdenking op 15 Augustus druk bezocht. Voor veel deelnemers is het de gelegenheid om stil te staan bij de eigen herinneringen aan die periode. Om eer te bewijzen aan dierbaren die deze periode niet hebben overleefd.

Ook jongeren komen in toenemende getale naar de Herdenking. Vaak op uitnodiging van hun ouders of grootouders, maar ook uit eigen gezonde nieuwsgierigheid naar hun ‘wortels’ en uit respect voor hun (voor)ouders. De jongeren hebben behoefte om verhalen te horen, die hun eigen ouders en grootouders (nog) niet konden of durfden vertellen. Om te kunnen weten. Om de geschiedenis van henzelf en hun (groot)ouders beter te kunnen begrijpen.

De Herdenking wordt jaarlijks bijgewoond door vertegenwoordigers van de Nederlandse regering en van die van de toenmalige geallieerden. Hiermee tonen zij betrokkenheid bij de Herdenking van 15 augustus 1945 en erkennen zij het belang ervan.

Achtergrond informatie

Nederland wordt bevrijd op 5 mei 1945

Op die datum is er in voormalig Nederlands-Indië echter nog geen bevrijding. De Japanse overheersing drukt in de hierop volgende maanden nog zwaar op alle inwoners van dat land en ver daarbuiten.

Mede mogelijk gemaakt door

én onze vele donateurs en vrijwilligers!